Cyberprzemoc w szkołach a odpowiedzialność prawna uczniów: wyzwania, mechanizmy i perspektywy współczesnej cyfroprzestrzeni.

W ostatnich latach cyberprzestrzeń stała się jednym z najważniejszych obszarów funkcjonowania dzieci i młodzieży. Uczniowie spędzają w środowisku cyfrowym znaczną część dnia, a technologie przenikają niemal wszystkie aktywności — edukacyjne, rozrywkowe, społeczne i komunikacyjne. Rozszerzenie przestrzeni kontaktu o wymiar online stworzyło nowe możliwości, ale jednocześnie ujawniło zjawiska wcześniej nieznane lub występujące w innej skali. Jednym z najpoważniejszych z nich jest cyberprzemoc, która w swojej istocie łączy w sobie agresję, manipulację, anonimowość i nieograniczoną czasowo-przestrzennie możliwość krzywdzenia.

Aspirant sztabowy Szymon Porażyński – funkcjonariusz Komendy Wojewódzkiej Policji w Bydgoszczy.

Od lat zajmuje się zagadnieniami związanymi z przestępczością cyfrową, bezpieczeństwem teleinformatycznym i przeciwdziałaniem cyberprzemocy. Reprezentuje Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości – wyspecjalizowaną jednostkę Policji powołaną 12 stycznia 2022 roku w odpowiedzi na rosnącą skalę zagrożeń w przestrzeni wirtualnej i dynamiczny rozwój technologii wykorzystywanych do popełniania przestępstw.

Wystąpienie asp. sztab. Szymona Porażyńskiego z Komendy Wojewódzkiej Policji w Bydgoszczy, reprezentującego Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości, podczas debaty w Toruniu pozwala spojrzeć na to zjawisko z perspektywy prawnej, psychopedagogicznej i praktyki interwencyjnej. Analiza ta staje się szczególnie istotna w dobie coraz poważniejszych konsekwencji psychologicznych i społecznych przemocy cyfrowej oraz w kontekście badań wskazujących na skalę problemu w polskim systemie oświaty.

Cyfrowa rzeczywistość jako przestrzeń przemocy: obserwacje i dynamika zjawiska

Cyberprzemoc nie jest prostym przeniesieniem tradycyjnych agresywnych zachowań do środowiska internetu. Jej istota leży w odmiennych mechanizmach funkcjonowania komunikacji online. W przestrzeni cyfrowej działania agresora mogą być prowadzone 24 godziny na dobę, często anonimowo, z poczuciem bezkarności i bez natychmiastowego kontaktu z emocjonalną reakcją ofiary. Zacierają się granice odpowiedzialności interpersonalnej, a czas, przestrzeń i fizyczne oddalenie przestają mieć znaczenie.

Porażyński zwrócił uwagę, że cyberprzemoc obejmuje zarówno otwarte formy agresji, takie jak wyzwiska, groźby czy publikacja kompromitujących materiałów, jak i bardziej wyrafinowane strategie manipulacyjne — od podszywania się pod kogoś, po celowe niszczenie reputacji poprzez tworzenie memów, fałszywych kont, fotomontaży czy pozornie humorystycznych treści będących de facto narzędziem psychicznego nacisku. Współczesny krajobraz cyfrowy sprzyja eskalacji takich działań, co potwierdzają dane prezentowane przez prelegenta oraz wyniki badań Uniwersytetu Jagiellońskiego z 2025 roku, które pokazują, że aż 9% z 700 badanych nauczycieli doświadczyło cyberprzemocy ze strony uczniów lub ich rodziców.

Zjawisko to dotyka również rówieśników. Według przytoczonych statystyk 32% Polaków regularnie uczestniczy w grach online, a 70% z tej grupy stanowią mężczyźni — a więc populacja szczególnie aktywna w środowiskach, gdzie nierzadko dochodzi do agresji werbalnej, hejtu i zachowań przemocowych.

Psychologiczne i społeczne mechanizmy cyberprzemocy

W odróżnieniu od przemocy tradycyjnej, w cyberprzemocy przestaje działać naturalny hamulec emocjonalny, wynikający z kontaktu twarzą w twarz. Nie obserwujemy reakcji ofiary, co redukuje empatię i zwiększa skłonność do impulsywnych zachowań. Mechanizmy anonimowości i rozproszenia odpowiedzialności wzmacniają iluzję braku konsekwencji, a presja rówieśnicza w sieci działa silniej niż w relacjach bezpośrednich.

Ofiary cyberprzemocy doświadczają z kolei intensyfikacji skutków psychologicznych, gdyż proces ten jest trudny do przerwania, trwa często nieprzerwanie oraz nie ogranicza się do przestrzeni szkolnej. Badania pokazują, że ekspozycja na agresję cyfrową zwiększa ryzyko depresji, zaburzeń lękowych, zaburzeń snu, a także zachowań autodestrukcyjnych. Dlatego ustawodawca oraz instytucje bezpieczeństwa muszą reagować w sposób proporcjonalny do skali problemu.

Kontekst prawny i ścieżki ochronne: odpowiedzialność uczniów w świetle przepisów

Podczas wystąpienia Porażyński wyjaśnił trzy podstawowe tryby ścigania przestępstw związanych z cyberprzemocą, które mogą dotyczyć zarówno uczniów, jak i dorosłych:

Tryb ścigania z urzędu

Obejmuje czyny o najwyższym stopniu szkodliwości społecznej, takie jak doprowadzenie do samobójstwa (art. 151 k.k.), naruszenie intymności seksualnej (art. 191 k.k.), stalking ze szczególnymi skutkami (art. 190a §3 k.k.) oraz oszustwa majątkowe (art. 286 k.k.). W tych przypadkach organy ścigania podejmują działania niezależnie od woli ofiary.

Tryb wnioskowy

Dotyczy przestępstw takich jak groźby karalne, uporczywe nękanie czy zmuszanie do określonych zachowań. Postępowanie rozpoczyna się na formalny wniosek pokrzywdzonego.

Tryb prywatnoskargowy

Obejmuje znieważenie i zniesławienie (art. 216 i 212 k.k.). To typ przestępstw, w których to ofiara jest inicjatorem procesu, a sąd rozpatruje sprawę na podstawie zgromadzonych materiałów dowodowych.

Porażyński podkreślił, że w trybach ścigania z urzędu i wnioskowym ofiary nie muszą samodzielnie gromadzić dowodów — to obowiązek organów ścigania. Ta informacja ma zasadnicze znaczenie dla szkół, rodziców i opiekunów, którzy często mylnie zakładają, że to na nich spoczywa pełna odpowiedzialność za zabezpieczenie materiałów cyfrowych.

Cyfrowa smycz i iluzja wolności: wychowawcza perspektywa ks. dr. Andrzeja Jankowskiego

Ważnym uzupełnieniem prawnego i kryminologicznego spojrzenia na cyberprzemoc jest refleksja ks. dr. Andrzeja Jankowskiego na temat funkcjonowania człowieka w świecie nadmiaru bodźców cyfrowych, przedstawiona podczas VI Kongresu Pedagogicznego w Akademii Jagiellońskiej.

W swoim wystąpieniu ks. Jankowski poruszył problem „cyfrowej smyczy” — stanu, w którym urządzenia elektroniczne zaczynają kierować naszym zachowaniem, narzucać tempo życia, kształtować uwagę i wpływać na relacje społeczne. W kontekście cyberprzemocy jest to szczególnie istotne, ponieważ środowisko, które sprzyja fragmentaryzacji emocji i przyspieszeniu reakcji, może zwiększać podatność na podejmowanie agresywnych zachowań, a u ofiar osłabia zasoby samoregulacyjne.

Koncepcja cyfrowej smyczy doskonale współgra z wnioskami neuropsychologów, którzy zwracają uwagę, że mózg przyzwyczajony do szybkich, intensywnych informacji staje się mniej odporny na stres, bardziej impulsywny i podatny na wpływ rówieśniczy — a więc warunki sprzyjające cyberprzemocy i jej eskalacji.

Wnioski i rekomendacje: ku edukacji opartej na relacjach i odpowiedzialności

Analiza przedstawiona podczas toruńskiej debaty jasno wskazuje, że cyberprzemoc jest zjawiskiem wieloaspektowym, wymagającym jednoczesnych działań edukacyjnych, prawnych, psychologicznych oraz wychowawczych. Kluczowe jest wzmocnienie:

• świadomości prawnej uczniów, rodziców i nauczycieli,

• umiejętności krytycznego korzystania z technologii,

• kompetencji cyfrowych nastawionych nie na technikę, lecz odpowiedzialność,

• budowania kultury szkolnej opartej na relacjach i empatii,

• współpracy między szkołą, rodzicami a służbami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo cyfrowe.

W duchu refleksji ks. Jankowskiego można powiedzieć, że „zerwanie cyfrowej smyczy” — zarówno w kontekście cyberprzemocy, jak i szeroko pojętej kondycji psychicznej młodzieży — wymaga powrotu do edukacji opartej na autentycznych relacjach, spowolnieniu tempa życia i odbudowaniu przestrzeni dialogu. Tylko wtedy technologia stanie się narzędziem wspierającym rozwój i wolność, a nie źródłem zagrożeń i izolacji.

Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości. Materiały informacyjne i analizy dotyczące cyberprzestępczości oraz mechanizmów przemocy cyfrowej.

Kodeks karny (Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553 z późn. zm.) – art. 151, art. 190, art. 190a, art. 191, art. 212, art. 216, art. 286.

Levy, D. (2011). Wystąpienia i materiały badawcze dotyczące wpływu nadmiaru informacji na funkcjonowanie poznawcze człowieka; autor metafory „popcorn brain”.

Mark, G. (2023). Attention Span: A Groundbreaking Way to Restore Balance, Happiness, and Productivity. Wydawnictwo HarperOne.

Nerurkar, A. (2024). The 5 Resets: Rewire Your Brain and Body for Less Stress and More Resilience. Harper Wave.

Raport Domo (2024). Data Never Sleeps. Analiza ilości treści generowanych w mediach cyfrowych.

Raport DataReportal (2024). Global Digital Overview Report — dane dotyczące średniego czasu ekranowego oraz wzorców konsumpcji treści cyfrowych.

Badania Uniwersytetu Jagiellońskiego (2025). Analiza skali cyberprzemocy wobec nauczycieli w środowisku szkolnym (próba 700 pedagogów).

Hodolska, M., & Buksa, M. (2025). Badania dotyczące fonoholizmu, nadużycia technologii cyfrowych i konsekwencji neuropsychologicznych u dzieci i młodzieży.